Friday, October 15, 2010
Sunday, October 10, 2010
Jinghpaw Wunpawng Mungdan Shangai Chying Hkai Wa Na
“A NATION BORN IN A DAY”
Jinghpaw Wunpawng Mungdan Shangai Chying Hkai Wa Na re nga Myithtoi Ga Tsun ai
Dr. Ola Hanson
Dr. Ola Hanson gaw 1890, December (22) ya shani Jinghpaw mung Manmaw mare de du lung wa ai. Dr. Hanson gaw 1895 ning hta Jinghpaw Laika galaw ya nna 1927 hta Jinghpaw Chyum Laika hpe gale ya ai wa re. Dai hta sha n ga Jinghpaw Dictionary, Kachin Language Handbook & Grammar, Missionary Pioneers Among the Kachin, hte The Kachins: Their Custom and Traditions nga ai laika ni hpe ka ai laika ka sara re.
America mung Colgate University kaw na D.Litt. hpaji munu hpe shagrau hkrum ai wa re. Jinghpaw mung hta shaning 38 ning nga nna 1929 ning October shata (17) hta America kaw nna mat wa sai.
Sara kaba Ola Hanson n-gun jaw shadum jahprang ai ga:
"Gara amyu rai timung laili laika nlu yang, myi hten ai wa hte maren, nhtoi nmu nga ai. Shanhpyi laika shamat kau ai da, Karai Kasang matsan dum ai majaw ndai aprat e, Jinghpaw masha ni mung maisau laika lu la masai. Chyoi pra ai chyum laika gaw, aja, gumhpraw hte lung seng hta grau hpu nga ai. Dai laika a majaw mung, nawku ai hte seng ai laika ni, mahkawn mangoi laika ni, ga ning tsa hte seng laika ni, hpaji amyu amyu pru nga ai. Dai re majaw, Jinghpaw masha ni hpe, laika nlu ai baw amyu ngu nna, ndai prat e nmai tsun ai." nga ai (Ja Jubili laika p-11).
1927 ning hta galaw ai Hkalup Hpung a (50) ning Lung Seng Jubeli Hpawng hpaw mungga hta Dr. Ola Hanson tsun ai mungga :
"Moi Ji wa ni a lakhtak kaw nna, anhte Pawng Yawng Shingra Jinghpaw ni Sagu rem wa n lu ai sagu zawn, rai nga ga ai. Du law nga ma ai; rai tim hkawhkam n nga, daju n pra; myit n hkrum hpa amu kaba n chye jum madu lu ai lamu ga gaw kaja, rai tim, hpaji byeng-ya n lu ai majaw, atsawm sha chye sin ai n rai.
Jinghpaw hpu nau ni a htingbu htingpyen ni ngu ai, Myen, Sam, Miwa amyu sha ni, laika lu timung Jinghpaw ni hpe laika sharin ya na n myit ma ai. Bum ga masha ni, zai ai amyu ni, damya amyu ni, hpya lu hpya sha ai amyu nawn ai majaw, shanhte hpe hkrit nna shanhte hte kanawn na n myit nga ma ai. Anhte Jinghpaw Wunpawng amyu ni nan mung gara kaw na pra wa ai, yu hkrat wa ai, anhte ginru ginsa la ni hpe hpaji n chye ai majaw atsawm matsing sumhting da ai lam n mu lu ai. Jinghpaw Jubeli Laika ( March 25-28, 1927)., American Htang Dip Gawng, 1928 p. 9
Bai nna sara kaba Ola Hason 1913 ning hta Jinghpaw amyu masha ni hpe maram masam ai lam hta Jinghpaw amyu masha ni gaw si wa mahka na masha hte htum wa magang ai amyu zawn tinang a kaji kawa ni hpe nachye n chyang ai hku rawt kaba wa ai ni re. Sara Kaba Hanson ka ai “The Kachins: Their Custom and Traditions laika man 213 hta “ We may regret that an old civilazation admirably adapted for the peaceful life of a naturally happy and non-aggressive people is passing away…. a dying race like a dying man, a Kachin people is growing up in ways unknown to their forefathers” nga nna maram masam da ai hpe mu lu ai. Tsun mayu ai lam gaw “Shakawn shagrau ging ai, ngwi pyaw sim sa ai lam chyu ra sharawng ai, manang wa a n tsa shadut jahkat, kashun kashe mung n re ai amyu sha ni a htunghking ningli ni mat mat wa magang ai gaw gade lahpawt lama shara re hka!”
Dai ni Ola Hanson galaw ya ai Jinghpaw Laika hpe atsawm sha chye ai mungkan ting hta rai yang marai ( 100) pyi n nga sana re. Jatawng Naw Hkayawng ningchyin chye chyin ai ramma ni hta mungkan ting tam yang marai (10) pyi n du na sai. Anhte a labau htinghking hpe n chye ai sha, dai ni galu kaba wa sai. Ji wa ni hkinghtawng, ji wa ni a labau hpe gadai wa shachyaw na rai ta? Kadai wa lit la mazing na rai ta? Prat hpe shachyut nna mungkan kaw na hkoi mat ai, mat mat ai amyu (vanishing tribe) kaw lawm mat sana kun?
Jinghpaw Wunpawng amyu masha ni gaw tinang a labau hpe ndum shami shamat kau ai baw sat lawat nga ai lam hpe mung Sara Kaba Hanson gaw matut nna tsun nga ai. Missionary Pioneers Among the Kachin nga ai laika hta shi tsun ai gaw: “ The first generation of Kachin Christian have passed away, and the early history of the mission will soon be forgotten” De a lachyum gaw shawng na ban prat na Jinghpaw Hkristan ni wai magang wa magang sai, shawng na sa sana labau ni mung nau nna yang malap magang shamat magang sa na re, nga ai. (Ola Hanson, Missionary Pioneers Among the Kachins., 1929. P.1)
Sara kaba Ola Hanson mung Jinghpaw Wunpawng amyu sha ni hpe ngang kang ai amyu tai wa matu matut nna ninggam sharawt let gaw gap sa wa na hpe lajin nga ai. Missionary Pioneers Among the Kachins laika man 14 hta “Kachin work is now well organized, the foundation has been laid and the superstructure will be raised by younger man who will enter this promising field. There is a rich harvest before us, it will be the joyous privilege of some to reap where others have shown.” Tsun mayu ai gaw anhte Jinghpaw Wunpawng sha ni a matu npawt nhpang bungli rai nga ai: Jinghpaw Dictionary, Jinghpaw Chyum Laika, Jinghpaw Handbook hte Grammar, Jinghpaw Labau the Htunghking laika ni hte laika sharin jawng law law hpe gaw da ya sai. Grau hkrik hkam ai htingtsip Superstructure, mungdan up ai madang de matut nna gaw shachyaw sa wa na gaw daini na ban ni a lit rai nga ai. Dai hpang Dr. Ola Hanson tsun ai ga kaba langai nga ai, “A NATION BORN IN A DAY” Jinghpaw Wunpawng Mungdan gaw shangai chying hkai wa na re." Kadai wa n byin na re ngu lu tsun na rai a ta?
Labels:
Ningmu
Friday, October 8, 2010
Jinghpaw Wunpawng Sha ni hpe Shawng Nnan Jinghpaw Mungdan woi hpyi ai wa Pangmu Duwa Rev. Lahpai Zau Tu
Hpung Up Sara: Amyu aq Kaji Kawa
Pangmu Duwa Rev. Lahpai Zau Tu
Ga Nhpaw:-
Pangmu Duwa Rev. Lahpai Zau Tu gaw marai rawng, magrau grang, myu tsaw myit kaba rawng ai Du amyu kaw na shangai wa ai wa nan rai nga ai. Shanhte a kaji daju Duwa Lahpai Jau Hpa Hkun rai nna bum ga kaw she nga ai raitim, Myen ga, Sam ga, Miwa ga, Miwa laika, hpe Wunpawng amyu lakung kaw na, Minji Mila ga, Hka hku ga, Zaiwa ga, Lhavo ga, Gauri ga ni hpe atsawm chye shaga ai wa rai nga ai magrau grang marai grai rawng ai wa re hte maren Myen Hkaw hkam wa hte pyi shing jawng hpaji chyam ai lam labau hkai hkrat wa ai hku nna chye lu nga ai. (Myen hkawhkam kadai hte re ai gaw n chye lu sai.) man dan, lak le, tsi hpaji hte dagu amyu myu rawng ai wa mung re.
Shanhte hpe Gauri Du ni ngu shamying ma ai. Myitkyina mayan de rai yang, Mungji ga (ya na Nam San, Laiza, Hpalap ga) Da Law, Seng Mai, Nga Pyaw Daw ga, Alaw Bum gai wang rai nna, Man Maw mayan de rai yang Gauri Krung, Sinlum ginwang, Mali Hkran, Wupat hkran, Dang de gai wang du hkra kaba dik ai lamu ga madu ni rai nga ai. Duwa Lahpai Jau Hpa Hkun gaw kashu kasha law law lu ai kaw na Rev. Lahpai Zau Tu a labau lasang hku nna sha sang lang dan mayu ai.
Duwa Lahpai Jau Hpa Hkun – Lahpai Hkun Gam hte Lahpai Hkun Naw (Marun yan nau) Lahpai Hkun Gam- Lahpai Zau Bawm- Lahpai Zau Seng, Lahpai Zau Li- Lahpai Zau Tu rai nga ai. Ndai labau hku n lawm ai ding hku masha ni mung grai naw nga ai. Miwa mung dan kata Suden ga, Ta Hkaw hka mayan, Hu Sut ga (Miwa bang wa ga) Pung Ling ga, Hu Sa, Kawng Shan, bang wan ga hkan mung du galaw lai wa sai lam labau hta nan nga nga malu ai.
Kaji Rev. Lahpai Zau Tu gaw kaji kawa ni mung maden htawt hkawm ai hte Sinlum Bum kahtawng kaba ngu ai mare hta, 1870 ning July 15 ya shani shangai wa sai. Nat jaw prat hta shangai wa ai majaw nat ni gashun la na hkrit ai hte mying makoi hku nna, Mayam (Yam Dun) ngu kaji daw shamying ma ai. Asak 12 ning daram hta Sara kaba Roberts hte hkrum lu sai hte nta kaw na ahkaw ahkang n jaw timung hprawng sa nna Man Maw ga de hpaji sa lagu la hpang sai. 1897 ning hta Sara Kaba Roberts a lata e hkalup hkam la sai. 1899 ning hta Sara kaba Hanson hpe woi nna kanu kawa, nta masha ting hpe Nat woi kabai kau sai. 1902 ning April shata 14 ya shani Sarama Nang Zing Hka Jan hpe Sara kaba Hanson hkungran ya ai hte Sinlum Bum grup yin Buga sasana sara hku nna shatsam dat sai. Dai hpang shanhte a nta hpe kahtawng kaba kaw nna deng mi daram tsan ai Pangmu mare de htawt let, Pangmu Duwa Rev. Lahpai Zau Tu ngu shamying let, mung du magam amu hpe mung, Hpung up magam amu hpe mung atsam dat gunhpai lai wa sai.
Rev. Lahpai Zau Tu myit shingran mu da ai lam ni
- Wunpawng amyu sha ni rawt galu kaba wa na matu gaw Nat a lata kaw nna shawng lawt ra ai.
- Hpaji chye ai amyu tai yang she mungkan a lahkam dep ai amyu tai wa na. Chyum Jawng Dakasu jawng lu ra ai.
- Sut lu nga mai ai amyu tai ra ai.
- Bum ga kaw sha n rai myo kaba de, pang lai rap hkra nga pra sa wa ra ai.
- Gahkyin gumdin ai amyu, shang lawt lu ai amyu tai ra ai. Tinang a mungdan, tinang a amyu ngu nga ra ai.
- Anhte hpe sasana sa galaw ai ni hpe chyeju bai htang ra ai.
- Anhte lu la sai Yesu a hkye la ai lam hpe kaga amyu ni hpe mung garan jaw ra ai.
- Anhte hte kanawn nga ai masha amyu ni a ga hpe n chye n mai sharin la ra ai.
- Dinghku kata lahpawt lama shangai da ai kashu kasha langai mi mung n mai nga ai.
Rev. Lahpai Zau Tu galaw da lu ai bungli ni
- Wunpawng amyu sha ni yawng Ji Nat a gyit hkang ai kaw na lawt lu yang she galu kaba wa ai amyu tai wa na re ngu shingran mu da ai hte maren Madu Yesu a kabu gara shi ga hpe shi dep hkap lu ai daram kaw tsun sak se hkam ai hte Nat hkyawt sasana hpe grai shakut galaw nu ai. Shi a sak 106 nga ai rai yang asak 100 ning du hkra pru sa nna sasana hkaw tsun ai lam galaw ai. Law malawng gum ra jawn nna hkawm sa ai. Shi de da ai Buga Hpung hte shi du da ai sasana ginra ni gaw.
- Sinlum Buga Hkalup Hpung
- Lawdan Buga Hkalup Hpung
- Lungja- JeYang Buga Hkalup Hpung
- Chyahkan Dap Buga Hkalup Hpung
- Mungga Hkran Buga Hkalup Hpung
- Balawng Kawng Buga Hkalup Hpung
- Mai Bat (Sut Ngai) Buga Hkalup Hpung
- Nam San (Mung Ji ga) Buga Hkalup Hpung
- Daw Hpum Yang Buga Hkalup Hpung
- Dun Hung Buga Hkalup Hpung (ya Laiza Buga)
- Na Lung Buga Hkalup Hpung
- Nam Lang Buga Hkalup Hpung
- Myo Thit (Kung Law) Buga Hkalup Hpung. Miwa ga de
- Kang Shan Mare
- Gang Ngai Pa ga.
- Lung Hpum ga.
- Hka Htum ga.
- Tang Gaw ga.
- N hkum Krung
- Jan Shi Krung
- Hu Sut (Miwa Bangwa ga) du hkra rai nga ai.
- Hpaji chye ai amyu tai yang she mungkan lahkam dep na re ngu shaingran mu ai hte maren shi a nta ndaw hta hpun pyen kum, hpri tut galup ai jawng woi galaw let makau grupyin kahtawng hkan na ma ni hpe laika sharin hpang sai. Wunpawng amyu ni hta yawng a shawng hpaw ai tinang lagaw tinang tsap ai jawng re ai lam chye lu ai. No.1 majan ngut ai hpang she Sinlum Bum de htawt la ai hte Asuya jawng tai wa sai.
- Dai sha n-ga English laika sharin jawng hpaw ya na hpyi ai shaloi nau naw jau ai ngu Asuya tsun ai majaw Pangmu mare hta English jawng n-lu lu hkra woi hpaw hpang sai. Sara/ma n jaw ai majaw shi a kasha sarama Lahpai Htu Raw, Sara Lahpai Zau Neng yan hpe sharin shangun ai. Chye wa ai ma ni hta na jawngma rai nga ai Maran nang Nem hte Lahtaw Zau Awng yan hpe ManMaw Ayebeng rung de woi sa nna English ga hku laika tsun dan, mahkawn mahkawn shangun rai English sharin jawng lu hkra hpyi la sai. Maigan lahkam chya na matu rai nga ai.
Chyum Jawng lu ra sai ngu nna mung 1930 ning October shata hta Myen mung Hkalup Hpung Mung Zuphpawng kaba hta n lu n da sa hpyi woi sai. 1931 ning September shata praw 1 ya shani Manmaw mare Sara Kaba Geis a nta hta jawng ma marai (9) hte chyum laika sharin jawng hpaw hpang sai. 1932 ning kaw nna gaw Man Maw mare hta dinggrin chyum jawng hpaw sai. Dai chyum jawng hpe 1934 ning April 15 ya kaw nna gaw Kutkai de htawt la ai hte dingyang sharin mat wa sai re.
Dakkasu jawng lu ai amyu rai ra ai nga nna Sinlum jawng hpe Dakkasu jawng byin hkra woi shakut sai. Dai ten Jinghpaw mungdaw hta hkyik dik wun dek jawng byin hkra lam woi tam sai. Raitim mungdan kata majan a majaw n byin mat sai.
- Sut lu nga mai ai amyu tai wa ra sai nga nna, hkarang yi kaw nna hkauna pa de ngu ai masing grai woi shakut sai. Nta shagu sun lu ra ai. Tinang sha na nam si tinang hkai, gum hpraw mahkawng, hkying hkat ai sut hpaga chye galaw hkra shakut ga “hkau hpum yang she ngai sau ai” nga sha atsun nga ai.
- Nga sat nga sa madang mung shatsaw wa saga. Bum ga kaw sha n rai pa ga de, mai gan du, pang lai rap hkra nga pra sa wa ra ai nga nna kahtawng na masha ni hpe tsun ai sha n-ga ram ai ma ni hpe Myo ga de jawng tawn, Myo ga de hpaga seng hpaw shangun, Lamu ga lada, pa de hkau na woi mari rai lai wa sai.
- Gahkyin gumdin ai lam gaw lawt lu ai lam a n-pawt nga tsun let, marai langai mi lap 5/- hpra wa bang nna “ Wunpawng Fund” ngu woi hpaw sai. Shi nan shawng bang nna shaning shagu lap 5/- bang jat wu ai. Dai Fund gaw KNC prat hta jai jahtum sai lam chye lu ai.
Jinghpaw Wunpawng amyu ni mungdan lu ai amyu, madu nan up hkang lu ai amyu tai ra sai nga nna 1925 ning Man Maw ga de na Du Salang ni, Myitkyina, Hka hku de na Du Salang ni marai (56) hpe woi nna Myen mungdan up ai munggyi Sir. Spencer Hercourt Buttler kaw Jinghpaw Wunpawng Mungdan jaw mi, Home Rule jaw mi, shing n rai madu up hkang lu ai ahkaw ahkang hte laika hpaji jawng, hkam kaja dap, hkai lu hkai sha dap, Hpaga yumga dap hpaw ya mi, jaw mi ngu nna Yanggung ga du hkra sa woi hpyi wu ai.
Sir. Spencer Hercourt Buttler kaw
Jinghpaw Wunpawng Mungdan jaw mi ngu hpyi ai sakse laika
- Kashu Kasha ni hpe lahpawt lama n shangai da ga nga tsun ai hte maren shi a n shang hkrat kasha ni yawng hpaji chye masha kaba tai wa sai.
- Sarama Lahpai Nang Bang (jawng sarama)
- Du Kaba Lahpai Hkun Nawng (Wunpawng amyu sha ni hta yawng a shawng tsang shi awng, B.A degree lu ai. May Myo hpyen du jawng up, Naing ngandaw kongsi, Naing ngan gone ye No.1)
- Sarama kaba Lahpai Nang Doi (Jinghpaw laika kanu- I.L.T.A.H.K.N.Y.Z.E.M.W.hpe shalat sai)
- Du kaba Lahpai Shan Lum (Myen mung yup tung jahpan dap up daju- rif;BuD;)
- Du Lahpai Zau Neng. (Ayebyeng Du)
- Sarama kaba Lahpai Htu Raw (Maigan de shawng hpaji sharin sa ai wunpawng shayi- Australia and England)
- Rev. Lahpai Zau Yaw (Kutkai Chyum Jawng Up)
- Du Lahpai Zau Awng (Myen mungdan nam kawn dap up daju- rif;BuD;
- Sarama kaba Lahpai Seng Tawng (jawng Sarama)
Rev. Lahpai Zau Tu n lu galaw shangut da ai bungli ni
1. Shi nan n lu galaw kau da ai Tibet sasana, Dalawng Mang Hpai sasana, Kadu Ganan sasana, W sasana matut galaw na htet da ai.
2. Jinghpaw Wunpawng mungdan shanglawt lu ai grai mu mayu wu ai. Ndai mungdan gaw Hkristu a tsaw ra myit hte hpring ai, myit hkrum rap ra ai, gum chying gum sa myit n rawng ai mungdan rai shangun mayu wu ai. Dai majaw mungdan a ningbaw ningla ni hpe kani hkum hkai, hkum lu, masha asak nau hkum sat, hpaji chye ai masha shalat mu ngu nna tsun ai majaw dingla ndai hpe sat kau ra ai ngu tsun hkrum ai du hkra rai nga ai.
3. Ngai rai n si yang Dakkasu jawngma ni yan hkawm ai mu mayu ai. Jinghpaw Dakkasu jawng lu hkra hpaw ga. Amyu a gindai gaw dai kaw nna pru na ra ai nga ai.
Rev. Lahpai Zau Tu jaw da, htet da ai hkring htawng
- Mungdan ra ai amyu rai yang gaw hpaji majan sut majan, hpaw mu. Myit masa tsaw tsaw rai nga mu. N mai byin ai ngu ai ga hkum lang.
- akyu grai hpyi ai. Akyu hpyi shagu mahkawn shakawn, chyum laika hti ra ai. Lani mi n law htum lak san akyu masum lang hpyi ai jahpawt u rai n goi yang, shani chyingdung, shana de jan shang wa ten rai lu ai. Akyu hpyi ai shaloi hkrup mara re ai hpun palawng n- hpun ai. Asan sha rai hkrut da, san da ai she hpun ai. Chyum laika hpe mung shi chye ai Myen hte Jinghpaw lahkawng galoi mung shingdaw nna hti ai.
- Amu n galaw ai wa gaw shat mung n sha u ga. Bungli shangun na rai yang shat shawng jaw sha yu ai. Shat law law sha ai wa hpe she ra ai.
- Tsa chyaru, kani gaw masha a madang hpe gyitkau, jahten kau, shamak kau ya ai majaw n lu n sha ga. De a malai cofee hpalap lu mu nga nna shi up ai mare ni hta tsa shadu gun lai na pyi n hkraw wa ai. Kaga lam hku shi lai shangun yu ai.
- Magrau grang ai hkring htawng jaw da ai. Jaw ai lam teng yang galoi mung hkum htingnut mu.
- Sun galaw mu, hkau na galaw mu, hpaji shakut mu, lu sha kaja chye sha hkra shakut mu, nga sat nga sa madang shatsaw mu. Jinghpaw ni gaw hkrung kanu sha naw rai ya.
- Shaman chyeju hpaji chye ai japan majan ten grai hkrit ra ai ten hta shi a gum ra byau la nna Nba Pa hpung up sara Rev. Damau Naw kaw sa wa ai da. Nde de hkrit ra ai ten hpa sa galaw a ta. Ngu yang Rev. Damau Naw hpe nang gaw anhte yawng a shawng hpaji chye ai hpung up sara re, ngai hpe lata mara akyu hpyi shaman ya rit ngu chyeju a hpyi la ai da.
- Shi asak kaba shamu shamawt yak wa ai ten masha hpe woi awn ai hkring htawng matut na matu kasha Du kaba Hkun Nawng hpe shaga la nna, Du palawng rai nga ai n-hpau lawng jahpun chyum laika baw kaw mara ya rai, nye a malai nang bai shakut u nga ap ya da ai.
- Mung up masa, Hpung masa, dinghku masa kaga ga rai ra ai. Shinggyim masha re ai majaw ra ai lam law law galaw let asak hkrung ra na re. rai tim hkum gayau kau, Ga sha:-
- Japan prat hta Sinlum Jau hpe Kyin yu shadu ai majaw Manmaw Japan rung de sa jahkrum na shaga wu ai. Masum lang shaga tim Wa Jau gaw n yu wa ai majaw Japan du ni gaw, mung up Du Rev. Lahpai Zau Tu hpe lawan shayu dat ya rit. Masat da ai nhtoi du yang n du jang gaw kahtawng yawng nat kau ya na aming jahkrat dat wu ai. Wa Jau hpe kade tsun yu ai rai tim n yu wa hkraw ai majaw hkungga lara rai let shi a bung hkaw raw la nna lata gyit ya ai hte Manmaw Japan ring kaw woi sa nna, Rung du jang n dai jau gaw sasana sara she re, nanhte zawn nawn ai kyin yu n re. ngai mung up Duwa nan lit la n ngai ngu tsun shaw la let atsawm bai woi wa ai da. Mung up Du bungli hkrak galaw ai. Karai tsaw ra myit tup hkrak madun ai.
- Hpt. Sara Lasi Balawng gaw kasha lasi Sam naw hpe dai daw lek mat la na matu nga sat hkra akyu hpyi ma ai. Pangmu Duwa Rev. Lahpai Zau Tu gaw Mung Du langai hku nna, Kawn magyi hpyi wu ai. Hpt. Sara Lasi Balawng gaw Hpung shang sayang me hpa rai kawn magyi naw jaw ra n ta? Ngu n jaw ai da. Shaloi Rev. Lahpai Zau Tu gaw labu palawng tsawm tsawm hpun, akyu atsawm sha hpyi ya nna shat n sha ai sha wa mat ai da. Hpa rai ngu san yu yang tinang a duwa hpe pyi n-chye ai ni a lu sha ngai hpa rai sha na.
Labels:
Ningbaw Ningla
Thursday, October 7, 2010
DUWA ZANHTA SIN A LABAU
Duwa Zanhta Sin
(Jinghpaw Mung a Ningbaw Galaw ai aten 1957-1958)
Du wa Zanhta Sin gaw Jinghpaw Wunpawng sha ni tsawra hkungga kasi tawn da hkrum ai ningbaw ningla langai mi re. Du wa Du wa Zanhta Sin gaw 1920 ning May 21 ya shani Putao mare Buga hta shangai wa ai. Kawa Zanhta Hpung hte kanu Zi Nem yan a kasha re. Kaji ai aten hta Putao mare Nawnghkai kaw ABM jawng hta laika hpaji hpe hkaja la sai. 1936 ning hta Myitkyina mare e tsang 7 awng la sai. 1939 ning hta Sagai mare kaw tsang 9 san poi hpe awng la nhtawm 1940 ning hta Mandalay kaw tsang 10 san poi hpe awng la nu ai. Dai shaning sara tai lakmat lu nu ai re. 1942-1947 ning hta Putao hte Sumpra Bum Mare hta Bumdu Rung kaw magam bungli gun hpai ai. 1942 ning May 28 ya shani Jinghpaw Levi dap hta shang lawm nna hpyen ma, laknak, lu sha mahkawng shinggyin ai hta lit hkam re. 1947 ning hta K.N.C (Kachin National Congress) hpe woi awn hpaw hpang sai. 1951 ning hta Myitkyina dingdung daw hku nna ra lata poi shang let Amat tai sai. 1953-1956 ning du hkra Jinghpaw Mungdaw a Hkringmang Rung a Atwi-wun lit hpe galaw gun hpai sai. 1956 ning hta Rapdaw Amat bai lata san hkrum nna dai shaning July 16 ya shani Jinghpaw Mungdaw Hkringmang hte Jinghpaw Mung Ningbaw lit hpe gun hpai sai. Du wa Zanhta Sin mungdaw ningbaw tai nga ai aten hta Wunpawng sha ni a dai lup dai hpang ga rai nga ai Hpimaw, Gawlam, Kang Hpang lamu ga manghkang byin pru wa ai. Dai lamu ga hpe U Nu hte Hp.S.P.L Asuya gaw Miwa ni hpe dut sha kau ya sai. Ndai lam hpe Mungchying sha, grau nna Wunpawng sha ni kachyi mi pyi myit n hkrum ai majaw manghkang kaba pru sai. 1956 ning October shata hta U Nu hte Hp.S.P.L ningbaw ni Miwa mung Pekin mare de sa ma sai. Dai hpang sumtsan salang U Hla Maung, Hkyin Nyut ni hte rau Jinghpaw Mung Ningbaw Duwa Zanhta Sin, Sama Duwa, DuwaZau Lawn ni 30.10.1956 ya shani bai hkan sa ma ai. Miwa mung Pekin de du ai shaloi Hpimaw, Gawlam, Kanghpang mare hte seng nna myit hkrum lawm na matu U Nu wa aja awa Duwa Zanhta Sin hpe tsun wu ai. Dai shaloi Duwa Zanhta Sin gaw Jinghpaw Mungchying sha ni a ra sharawng ai lam n lawm ai sha Ngai hkrai kachyi mi pyi n mai daw dan ai, ngu gwi gwi tsun wu ai. Ndai lamu ga jarit hte seng nna hpaji chye ai Wunpawng jawng ma Du salang ni yawng myit n hkrum ma ai. Dai majaw Jinghpaw Mung shara shagu hta myit n hkrum ai lam n-gun madun shamu shamawt ai lam amyu myu galaw lai wa sai. Ndai zawn madun shamu shamawt ai lam gaw Shanglawt lu ai hpang Jinghpaw Wunpawng Ramma ni a mung masa shamu shamawt ai lam byin tai wa sai. 12.12.1956 ya shani U Nu, Sama Duwa hte Wabaw Zau Rip hpe shaga la nna miwa ni hpe lamu ga jaw na matu myit hkrum ai lam ta masat wa ka mahkret let Miwa ni hpe anhte a dai daw dai hpang ga hpe dut sha sai re. Ndai lamu ga hte seng nna U Nu gaw Jinghpaw salang ni hpe shaga la let woi bawng ban ai, raitim kadai myit n hkrum lawm ai majaw Hopeless Leader akyu n rawng ai ningbaw ni ngu, shat sha jaw sha rai shakre wu ai. Dai zawn re ai manghkang ni a majaw 1958 ning June 4 ya shani Mungdaw Ningbaw magam lit kaw na pru nu ai. 1960 ning hta ngang grin Hp.S.P.L Hpung hku nna ra lata poi shang let Amat bai tai sai. San seng Hp.S.P.L a Bukda makam masham hpe Myen mungdan a makam masham galaw na hte seng nna grai ninghkap ai wa re. Duwa Zanhta Sin gaw tinang a myu tinang a Buga myu tsaw share shagan re. Masha hte tsun shaga ai lam hta mung grai pri-nem hkra tsun shaga chye ai hte myit grai galu gaba ai. Shi a mung masa hte seng nna hkam la ai lam gaw shi a prat hta nga ai ningbaw ni hte shai ai. Mung shawa hpe grai tsaw ra let mungchying sha ni maga gwi gwi tsap ai ningbaw re. Magam bubgli ni hte grai sadi dung let, grai myit kup ai. Shi gaw Hkalup Hpung rai nna makam masham lam hta grai shakut ai wa re. Shi hte hku hkau ai ni yawng shi hpe grai tsawra ai. Daru ahkre jahkrit shama ai lam n nga ai sha myit galu let pawt sindawng ai lam n nga ai. Ndai zawn re ai myit masa a majaw, masha law law wa, grai tsawra hkungga ai Jinghpaw Wunpawng sha ni a ningbaw langai mi re. Duwa Zanhta Sin gaw tinang a akyu n tam ai sha myu hte mungdan a matu masa lam hta san san seng seng galaw lai wa sai. Jinghpaw Mung Ningbaw ni hta Duwa Zanhta Sin gaw matsan dik re. Gade mi jam jau hkrum tim shi a myi man gaw galoi mung mani sum sai rai nga ai. Shi galaw lai wa sai magam bungli shi madun da ai kasi ningli ni gaw anhte ka n ma, shagawp n ma rai nga ai law.
Labels:
Ningbaw Ningla
Tuesday, October 5, 2010
Duwa Lahpai Zau Lawn
Duwa Lahpai Zau Lawn
Jinghpaw Mung a Ningbaw (1953-1956)
Duwa Lahpai Zau Lawn gaw manmaw Ginwang Zinlum mare na panghuk Duwa a kasha re. No. 2 mungkan majan n du shi a aten hta tsang 10 hte sara tai sanpoi hpe awng dang la ngut ai hpang manmaw mare A.B.M jawng kaw jawng up sara kaba kit hpe gun hpai ai. Duwa Zau Lawn gaw Jinghpaw Wunpawng sha ni hta na shawng nnan Mung Masa myi hpaw ai Ningbaw Ningla re. Mungkan majan byin wa na aten hta Jawng Up bungli galaw let Manmaw mare makau grupyin hkan mung maden Englik ni hpe ninghkap na matu hte amyu sha ni lawt lu let Wunpawng Mungdan gawgap na matu mung masa myit jasu ya ai bungli woi awn galaw ai. Wunpawng amyu sha ni hpe lawt mayu ai myit masin bang ya ai shawng nnan na ningbaw langai mi re. Japan majan prat hta Duwa Lahpai Zau Lawn gaw Japan ni hpe ninghkap ai lam hpe woi galaw ai. Japan ni hpe rawt malan ninghkap na matu masha n-gun, malu masha mahkawng let woi awn sa wa sai.
Japan majan ngut ai hpang Wunpawng amyu sha ni a matu ap nawng let mung masa shamu shamawt ai lam hta ning shawng tai let Myitkyina, Manmaw hte Sam mung hta shanu nga ai Jinghpaw Wunpawng sha ni kahkyin gumdin na matu grai shakut lai wa sai. 1946 ning January 14-15 ya shani Myitkyina e galaw ai Japan ni 8 hpe dang manga lu ai Padang Dip manau byin tai awng dang hkra woi galaw let Wunpawng ginra shara shagu na mung chying sha 5,000 ram du zup ai. Ndai padang manau poi gaw shawng nnan na lang mung masa lam hte seng nna Wunpawng ni du zup ai lam rai nga ai. Ndai poi hta Duwa Lahpai Zau Lawn gaw tingyang up hku woi awn sai. Ndai wuhpawng gaw Wunpawng amyu sha ni lawt lu na matu n-gun ban ya ai hte kahkyin gumdin hpang ai poi kaba rai sai. Awng San wa hte shawng nna hkrum zup let zuphpawng hpawng ai hta Duwa Lahpai Zau Lawn hte Sama Duwa gaw grai ahkyak ai Jinghpaw Salang yan re Panglung ga sadi hta Jinghpaw salang langai hku nna ta masat htu lawm sai. Myen mung shanglawt lu ai hte shawng ningnan na Jinghpaw mung a lit hpe woi awn let Jinghpaw Mungdaw hpe madang dep prat hpe hkan shachyut lam woi lai wa sai. 1948 ning March hta Kachin national Congress (K.N.C) woi awn hpaw hpang let Ningbaw tai lai wa sai. Sama Duwa hte Duwa Lahpai Zau Lawn yan a mung masa shingjawng lam a majaw Wunpawng sha ni mung masa lam hta grau nna myi hpaw wa sai. Sama Duwa Sinwa Naw hpe Sam, Myen, ni grau ra sharawng nna Duwa Lahpai Zau Lawn hpe Jinghpaw Wunpawng sha ni grau ra sharawng madi shadaw ma ai. Ndai zawn Sama Duwa Sinwa Naw hte Duwa Lahpai Zau Lawn gaw shawng nnan na Jinghpaw Wunpawng sha ni a mung masa ninghkring ni rai ma ai. 1953-1956 shaning July shata du hkra Jinghpaw mungdaw a Ningbaw tai lai wa sai. 1948-1960 Ne Win wa a Ing Tsawk Asuya prat hta Jinghpaw ningtau ningbaw bai galaw sai. Duwa Lahpai Zau Lawn gaw Hpimaw, Gawlam, Kanghpang lamu ga hpe Miwa ni hpe jaw ya kau ai lam hpe kachyi mi pyi myit n hkrum lawm ai. Bukdah nawku htung hpe Myen mungdan a nawku htung shatai ai lam hta mung grai ninghkap myit n hkrum lawm ai. Laknak lang Wunpawng Mungdan gawgap ai lam hpe n ra sharawng ai sha Wunpawng amyu sha ni tinang a gam maka hpe tinang hparan lu ai ahkaw ahkang hte tara, Upadi kata hta simsa nga pyaw na hpe ra sharawng ai. Duwa Lahpai Zau Lawn gaw jawng Up Sara re ai majaw ali ama grai lu ai. Ga tsun shaga ai lam hta grai ram ai. Jinghpaw Wunpawng mung masa lam hta grai gumhkawng ai wa re. Mung masa magam bungli hta kangka let tinang a matu tingnyang myit kachyi mi pyi n rawng ai sha myu sha yawng a matu shakut lai wa sai. Myit masa san seng nna a san brang lang tsun chye ai wa re. Magam bungli masan saw a hkra grai lam woi awn hparan chye ai. Mungdan a ahkaw ahkang hpe tinang akyu a matu jai lang ai lam n nga ai sha mungdan mung shawa a ntsa grai sadi dung ai ningbaw rai nga ai law.
Labels:
Ningbaw Ningla
Sunday, October 3, 2010
Sama Duwa Sinwa Naw (Sh) Hkalut mat ai Gumsan Magam
Duwa Sama Duwa Sinwa Nawng
(Jinghpaw Mung a ningbaw galaw aten:- 1948-1953 & 1960-1962)
Sama Duwa Sinwa Naw gaw, 1914 ning December 12 ya shani Sama Duwa Seng Li a masat 2 madu jan Maraw Htu a kasha Ma Naw re. Kawa Duwa Gum Seng Li gaw Englik hpyen la ni hpe hkap gasat ai hta grai ningtawn ai wa re. Sama Duwa Gumseng Li a kasha ni yawng hta na Sinwa Naw hpe gaw tsawra htum re. Grai zet ai hte laklai ai masha re. Kawa gaw Sama Duwa Sinwa Naw hpe kaji ai aten kaw nna tsawm htap ai anhte Wunpawng Buga hpe hkap gasat la hkyen ai tai hpyen ni a lata kaw na makawp maga let du daw sai hkaw asak sum hkam ai share shagan ni a lam hpe myit masin kata hta matsing da maju jung hkra tsun dan hkai dan ai. Dai majaw kaji aten kaw nna asak hte n bung ai sha kung hpan zet let ai wa re. Sama Duwa a labau hpe sawk yu ai shaloi hpaji lam hta grai tsang grai kaba ai wa n re, (Hkye-tu ma-huk) nga nna ka da ai hpe mu mada ai. Laika she n chye tim hpaji lam hta grai kung chye chyang ai wa re. Gara de sa yang sa laika buk hte nau n hka ai. Laika grai hti ai wa re.
1920 ning February shata hta Sama Du lit gun hpai ai. Raitim Englik rawt malan ai lam amyu myu galaw ai majaw 1935 ning shang ai shaloi Japan officer magam bungli galaw ai. 1938 February 8 ya shani Kung Hpan Hpung hpe woi hpaw sai. 1946ning November 28 ya shani Awng San wa Myitkyina de lung wa nna masat 2 Jinghpaw Dap kaw Sama Duwa hte hkrum jahta ai. Inglik ni n chye hkra shana yuptung 12:00 kaw nna jahpawt 3:00 du hkra Jinghpaw Mung a lam mayun jahta ai. Hpang shani November 29 ya shani Awng San wa hpe Sama Duwa hte rau hkrum shaga ai ni gaw; Duwa Zau Lawn, Duwa Wabaw Zau Rip, Duwa Sumdu Gam, Slg. Kareng La, Chyinghtawng Duwa Zau Naw, Lawdan Duwa Zau La, Slg. Maran La, Slg Maraw Tu, Howa Duwa Hkun Hpung ni rai ma ai. Yaw shada ai lam gaw Myen hte rau shanglawt la na matu re.
1947 ning February 12 ya shani Panglung ga sadi hta ta masat htu lawm ai. 1947 July 19 ya shani Awng San hte manang ni 9 hpe gap sat kau ai shani zuphpawng sa hpanghkrat nna si na lam kaw na lawt nu ai. Awng San wa si mat ai majaw galoi mung n hkrap yu ai Sama wa n sen she pru hkra hkrap wu ai. Hpa majaw nga yang shi a gam maka wa re ai majaw re. 1948 ning January 4 ya shani Myen Mung Shanglawt lu ai hpang January 10 ya shani Jinghpaw mungdaw nhtoi Masat let dai shani Asuya hpaw hpang sai. Jinghpaw Mungdaw ningbaw lit hpe shawng ningnan gun hpai sai.
Asak 36 ning sha naw rai nga ai Sama wa gaw aya grai kaba ai bungli hpe lu jum nu ai. 1948 ning Myen Mung Shanglawt lu ai hpang rawt malan hpung law law pru wa nna Rangoon Asuya sha nga ai aten hta Mungdan makawp maga dap Wunji amu hpe galaw let Myen Mungdan hpe makawp maga ya sai. Sama Duwa gaw Myen Mungdan hpe hkai lu hkai sha mungdang kaw nna, jak rung jak rai hte gaw gap ai mungdan byin hkra shakut lai wa sai. Shawng ningnan hku nna shi a sumbu kaw na gumhpraw lap mun masum jan arang shaw ya let jinghku langai wa a jak ni shap nna Danyin kawng kaw nga ai Japan Engineer jak hpaji ninghkring yan rai nga ai U San Nyut hte U Ka yan nau hpe mawdaw ka (Motor car) langai hpe gyin shalat shapraw shangun sai. Sama wa a dai mawdaw gau ya na Japan Mazada mawdaw hte hkrang langai sha rai nga ai. Raitim awng dang ai lam n nga ai. Shi a yaw shada ai lam gaw grai kaba ai raitim, dai aten na salang ni myit n hkawn ma ai. 1953 ning July 28 ya shani Sama wa gaw Jinghpaw mung a Wunji Hkringmang hte Mungdaw Ningbaw aya kaw na shale kau hkrum nu ai. Shi myit mada da ai magam bungli mahkra mung yupmang shingran zawn wam dam pyen hkawm mat nu ai.
1955 ning May 2 ya shani Garum Kahtau hte Amyu sha Kahkyin Gumdin Hkringmang bai lata san da hkrum sai. Ndai magam bungli hpe 1958 ning October 28 ya shani du hkra galaw gun hpai sai. 1962 ning February shata 15 ya shani Rangoon mare e Paliman Zuphpawng ai hte Gumsan Magam bai lata na lajang tawn sai. Ndai lang gaw Jinghpaw ni hta ang ai. Shawng nnan sam amyu Nyawngshwe Sawbwa Soo Shwe Thaike, dai hpang Myen Dr. Ba U dai hpang kayin Amyu Nlahn Win Mawng ni re. Ya mali lang ngu na hta ang ai hte maren Sama Duwa Sinwa Naw hpe yawng myit hkrum let Myen mung a Gumsan magam tai na matu lata da sai. Hpa majaw nga yang Myen mung a Gumsang magam tai na wa gaw Bukdah makam masham hpe hkap la ai wa rai ra ai, hte maren Bukdah makam masham nawku ai Jinghpaw Salang gaw shi sha nga ai majaw re. Kaga salang ni gaw Gumsan Magam tai na matu Bukdah nawku htung de hkan nang na kadai n nga ai.
Raitim Gumsan magam lit hpe hkap la na nhtoi masum mali ya sha ra yang 1962 ning March shata 2 ya jahpawt ahkying 3:00 am hta Ne Win wa woi awn ai Gumlang Myendap Asuya ni ahkang aya mahkra hpe kashun gare la ya sai majaw Myen Mung a Gumsan Magam lit hte tsan gang ginlut mat sai re.
1964 ning October shata hta Gumlang hpyen Asuya ni hku nna Miwa mung sumtsan ssalang hku lit shatsam hkrum sai. 1965 ning hta Mungoliya mung hte seng ai sumtsan salang lit bai shatai hkrum ai. 1968 ning hta Tittu mung hte seng ai sumtsan salang lit ni hpe galaw lai wa sai. Sama Duwa Sinwa Naw gaw grai laklai ai wa re. Asak 12 ning hta Jinghpaw Wunpawng sha ni a labau, maumwi, ga shagawp, ga malai, hte htung hking lai ni hpe atawm sha chye ai. Laika hpaji madang n nga ai raitim machye machyang hpaji grai hkum tsup ai. Num pyi marai 5 la ai wa re. kaji ai ten kaw nna grai myitsu myit gawp let masha kaba zawn tsun shaga chye ai. 15 ning hta dumsa galaw ai majaw yawng gaw shi hpe dumsa kaba tai na re ngu kam ma ai.
Sama Duwa Sinwa Naw gaw 1971 October 18 shani dinghta pinra na tawt lai wa sai. Shi galaw da ai lam ni gaw kaja tim n kaja tim anhte Jinghpaw Wunpawng sha ni a labau hta ngam nga sai re. Hpaji janmau kaba n lu tim amyu a ningbaw, Jinghpaw mung nga mungchying sha (myen, miwa, gala, sam…) yawng hpe shawng ningnan Magam lit la woi awn gwi ai ningbaw rai nga ai. Jinghpaw mung hte Jinghpaw Wunpawng sha ni hpe grai tsaw ra ai wa re. Tsasam wa a mayam n kam tai ai, Tinang a mungdan hpe tinang up, Tinang a lagaw tinang tsap let tinang a gam maka hpe tinang nang gaw gap mayu ai wa re. Shi a magrau grang ai myit jasat, myu hpe tsaw, mung hpe tsaw ai mungding myit gaw dai ni du hkra anhte Jinghpaw Wunpawng sha ni hpe ga shaga nga ai law.
Labels:
Ningbaw Ningla
Friday, October 1, 2010
Francis Mason
1873 ning hta Kayin ni a sasana sara kaba Francis Mason (asak 75 ning) gaw Manmaw lawu na kahtawng langai mi de Jinghpaw masha ni hpe sa mu hkrum nna shanhte gaw Kayin amyu sha ni hte grai bung ai hpe mu chye lu sai. Kayin ni hpe hkye la ai zawn Jinghpaw ni hpe mung Myen laika hkum hte galaw gyin ai laika galaw ya nna sharin la lu na lam grai shakut ya sai. Rai tim nbyin lu nu ai.
•Francis Mason a myit hta prut pru hkam sha let ka matsing da ai lam gaw:
“Uropa masha ni hte Myen amyu ni ndai Kacheen ni hpe grai matse zai ai amyu ni re nga ma ai rai tim, ngai yu yu yang ndai amyu ni hta mate zai ai lam hkyep mi mung n mu nngai. Shanhte gaw myit jasat grai kaja ai hte azim tem si re ai amyu rai ma ai. Ngai nga ai shara kaw nna sinpraw de yu dat yang pe (6000) daram tsaw ai shanhte nga ai tsit lali tsaw la ai bum lang mayan hpe mu mada lu ai. Ndai bum ntsa hkan amut teng pang re ai shanhte a yi ni hpe mu lu ai. Ndai bumlang a kashu kasha ni hpe myit dat shagu shanhte hpe hkye hkrang la ai lam woi na kadai mung n nga ai majaw nye myit n chye tsun na daram hkam sha ai lam pru wa li ai.
Sara kaba Francis Marson zawn, masha amyu ni a lapran tsat magang wa sai, ayai aya rai nna machyu magang wa nga sai amyu sha ni hpe lit la na ningbaw, anhte kadai wa tai na rai kun?
Ban prat law law , tsaban law law wa anhte nga pra saga ai raitim masha amyu law law wa anhte Jinghpaw Wunpawng sha ni hpe bum ga masha ni, zai ai amyu ni, damya amyu ni, hpya lu hpya sha ai amyu zawn ya du hkra nawn ma ai.
Tu Nan Zinghang,. 100 Ning Jaw Masat Labau Maumwi , 1977. p 15
Labels:
Ningmu
Subscribe to:
Posts (Atom)







